UBAN

"Papunta ka pa lang, pabalik na ako!"  -  matandang kasabihan


Naroon ka't sapu-sapo
ang iyong baba,
nakatanghod sa ragasa ng wala
nang walang lamang kalsada,
'di malirip ng paningin
ang nakapakong kawalan
nang walang marinig na harutan
ng mga batang nagpapanakbuhan;
at wala ring maulinig
na sala-salabid na parinig
ng mga aleng makakati ang bibig.


Maya-maya'y kumahol ang aso,
nagitla ang pusang nagpapasuso;
kumaripas nang pagtakbo
simbilis nang paglipas
     ng bawat segudo;
ilang libong minuto ba
ang animnapung taon?
bawat gatla sa mukha mo'y
milya-milyang hakbang
     ng pagtawid at pagtahak;
mabibigat ang pasaning
mga nunal sa balikat
na minsang lumabusaw
     sa patda mong utak;
ngunit 'di mo hinabol
ang kamay ng oras,
hindi ka man lang nagmadali,
hindi ka man lang nag-atubili,
nanatili kang kalmado
     katulad ng dagat,
at kahit dinaluhong
     ng haplit ng habagat
ang paglasap sa pait
     ng datnan ng alat
ay patikim sa tamis
     ng munti mong pangarap.


Ilang libong segundo ba
     ang animnapung taon?
balumbon ng ulap
    ang maalong uban
na tumatakip 
     sa papalubog na araw;
sumusungaw sa ngiti
     ang kapayapaan,
sa tahimik na pintig ng puso
at kalmadong liksi ng katawan,
yakap mo ang katatagan;
hindi alintana ang
     nuot ng kirot
sa litid mo't mga tuhod,
walang tigib-halumigmig
     ang wagas mong pag-ibig;
walang pagkakait,
laging handa sa pasakit,
binibigkis ng pagtitiis
     ang labis na hinanakit;
sa gumiray na pagsasama,
sa dumupok na pag-asa.

At ngayon,
larawan ka ng kapanatagan,
animnapung taong singkad
ang hulas at bulas
     ng iyong buhay;
"kakaway kang bumabalik
     habang kami'y paparoon,"
hindi ka man masalubong,
dakila mong alaala
     ang sa ami'y ipabaon.




                        

PAGTANGGAP

Pinaslang ng paghihintay
ang pananabik;
nang kumislot sa sulok 
nitong dibdib ang kaba kong
hindi ka na magbabalik,
kaluluwa ay sinaklot
nitong pamimintig,
unti-unting naliligis,
     napapaknit
ang damdaming
     natuyo na't
     naglalangib!


Kumakatas sa utak ko
ang siphayo at pangamba;
nagmamadali ang mga
alalahaning tumutungkab
sa lapida ng mga alaala;
bangungot 
     ng mga pagpaslang,
 palahaw
     ng mga kinakatay
     at ginigilitan,
 singhap
     ng mga nilulunod
     at ibinabaon ng buhay,
 puring winawakawak,
 susong nilalaplap,
 titing pinipitpit
     at kinukuryenteng bayag!
sa hinlog ng katauhan
     ay nagkukumahog
ang sundot ng usig
     at matinding takot.


Ayaw kong tanggapin
ang maari mong kasapitan,
ayaw kong mabulid
sa punglo ang dalisay mong
     mga pangako,
ayaw kong busalan ng tingga
ang payak mong kataga,
ang tapat mong salita
at wagas mong sumpa,
ayaw kong humugot
      ng buntong-hininga,
ayaw kong bumagsak
     ang mga balikat;
manlupaypay,
maglupasay,
mawalan ng saysay
     ang yapos ng pamamaalam,
sapagkat,
ayaw ko!
ayaw kong umukilkil
sa sintido't pagkatao
ang walang katumbas 
     na panghihinayang!


Ngunit,
katulad ng mga bulaklak
humahalimuyak ang pamumukadkad
     ng pagtanggap;
may hikayat ang pag-asa
     sa dugong ititigis;
namaalam ka ma't
     tuluyang umalis
sugatan ang diwa
     na handang magtiis,
namaalam ka ma't
     hindi na bumalik
dakila ang buhay
     na handang ibuwis;
sapagkat,
nasa isip ang pagtanggap
na ang puso'y hindi sagwil
sa sugpungan ng ating
     pangarap!
maluwag nating yayakapin
ang anyaya ng kamatayan
at hagkan ang kalayaan
     sa bukang-liwayway!


 

OYAYI NG DIGMAAN

Kilapsaw ng dugo
ang sulyap - pananong
ng kawalang malay;
likhang kamuwangan
sa tingga at balang
nagsilbing kanlungan,
halabas sa isip
pilat sa gunitang
musmos - katandaan,
ang buntong-hininga
sa nag-agaw buhay
sa mga labanan...

Ang agunyas
ay tulad din ng oyayi;
sanggol na pinaghele't
pinasuso sa tingga at basyo,
bendita-pulbura 
ang ipinangbinyag
sa walang muwang 
na mga niño,
lamping ikinumot
ay malansang amoy
ng natuyong dugo;
natungkab na bungo'y
pamato't panabla
sa nalikhang mundo!

Anong kapalaran
ang naghihintay
sa ugoy ng duyan?
mga anak ng digmaan
ikaw ay pinaghele
upang maging mandirigma!
nalikha ka upang lumikha!
magwasak upang bumuo,
tuklasin ang mundo at baguhin,
sapagkat 
sa dugo mo'y
pumipintig, tumitining
lagablab-dalisay
ng isang mithiin;

Bawat bahaw na uha mo'y
kinakanlong ng digmaan
tumutulig ang pag-impit
ng duguan at sugatan,
pamatay-palahaw
ang mabunying bukas
ng 'yong kapalaran...
panuob-kamanyang
ang pananagumpay
sa  mga labanan!
hanggang nakasanla
ang laya mo't dangal
ng 'yong kamusmusan,
may digmaang bayan
na panugon-dasal
sa 'yong katubusan!

Bawat buhay na nalagas
may kapalit, may katumbas;
bawat buhay na nautas
may nalikha't iaanak;
bawat dugong dumadanak
at sa lupa'y tumitigmak
mga sanggol ay sususo
sa talim ng bawat tabak!
at ang sugat na natamo
sa maagang pagkamulat
kalayaa'y iguguhit
sa kuyom na mga palad!

Maglilihi ang panahon,
magniniig dugo't pawis
sa paglayang nilalayon;
sa sinapupunan ng kahirapan
mga bagong mandirigma'y
iluluwal, isisilang;
kamangmanga'y babakahin
sa pusod ng kamulatan
halukipkip ang pag-asang
isinumpa sa inunan
ang panatang makidigma
sa ngalan ng kalayaan...!


Ang larangan ng digmaan
ay larangan ng paglaya,
ang hangarin na lumaya'y
may tungkuling makidigma;
ang buhay man ay mautas
may buhay ding ipupunla
dinilig ng luha't dugong
simpula ng pagdakila
sa lunggati ng tagumpay
ng sugatang mandirigma!


Sa oyayi ng digmaan
ay wala nang mahihimbing;
walang hindi babalikwas
walang hindi magigising,
kapag baya'y dinapurak
at ang laya'y sinisiil,
tanikala'y malalagot
sa uha ng bawat supling


at ang hele ng digmaa'y
aawiting buong giting
awit itong maghahatid
sa libing ng mapaniil!,

UNANG PUTOK

Huwag kang matatakot!
pakalmahin ang puso
     at katawan;
payapain ang isipan,
huwag kang padadala
sa paghangos ng damdamin;
ipikit ang mga mata,
huminga
at magbuga ng hangin;
salatin sa dibdib
     ang tingarong salamisim
sa layaw at ulayaw
     at sandali ng pag-angkin;
sa ganito'y 
     walang puwang 
     ang mabitin...

Maano bang
     hawakan ang kaba,
ituon ang isip
sa layon ng pakikibaka!
manalig sa kargada,
higpitan ang hawak sa sandata,
ikasa...
itutok sa katawang
     bubulagta,
sipatin ang dibdib
     o ang bao ng ulo,
ipunin ang lakas
     sa buo mong pagkatao;
at kung handa ka na'y
buong giliw kalabitin
     ang gatilyo;
aalingawngaw ang putok!
ng punglong bumaon
     sa puso!
ng balang bumutas
     sa bungo!


ngunit ang tandaan,
ito'y unang putok pa lang!
kaya't huwag kakabahan,
ang takot ay tanggalin 
     sa isipan,
sapagkat...
sino ang aasahan?
sino ang kakapitan
ng masang dapat
     paglingkuran?
tayo'y mga mandirigma,
unang putok ang hudyat
     ng paglaya!
hayaang kumawala 
     ang pag-aalimpuyos,
hayaang sumambulat
      ang igting ng pagsabog,
hayaang maghumindig
    ang galit sa mga ugat,
sapagkat,
sa oras ng pagtutuos
matitikman nila 
     ang hapdi at bagsik
     ng ating unang ulos!

'PAGKAT MASA ANG NAGTAKDA

Katulad ng tigatik ng ulan
marahas ang landas
sa tuwid na daan;
bumabaon sa balat
hanggang sa kalamnan
ang talim ng bawat patak;
sumisigid hanggang ugat,
dumadaloy hanggang utak
ang sambulat ng alimpuyos
     at paglalagablab!

Marahas ang landas
     sa pagtutuwid;
katulad ng pagliliyab
     ng mga talahib
ang sidhi at alab
     ng namuong galit,
marahas itong katulad
ng pagsabog ng bulkan,
iniipon sa kaibuturan
ang tining ng ganting-kalupitan
sa ragasang maghahawan
     nitong imbing kabuktutan.

marahas ang kumpas
ng paghihimagsik,
pinag-isang lakas ang uunat
sa katwirang malaon ng pinilipit,
guguho ang bantayog
     ng mga baluktot,
kikitilin ang mga balakyot,
uusigin kahit saan magsuot
     ang maraming naging asal-hayop,
lalamunin ng takot 
     ang mga salanggapang,
lilipulin ang mga anay at bukbok
     ng lipunan,
'pagkat masong dadagundong
     ang sigaw ng katarungan,
'pagkat karit na matalim
     ang haplit ng kahatulan!

marahas ang talunton
     ng pakikidigma!
'pagkat masa ang nagtakda;
inutil ang mga habag pati awa,
walang dasal na didinggin,
mapipipi ang mga panalangin,
langit-lupa ay papupulahin
     ng dugong sumisirit
     sa ginilit na lalamunan
     at inurakang katawan...
'pagkat masa ang nagtakda;
marahas,
madugo,
ang daan sa paglaya!

'PAGKAT HABAG AY 'DI SAPAT

Sapagkat 'di sapat ang habag,
hindi prusisyon ang paglalagalag
sa pusod ng kalungsuran
     at kabundukan;
bawat hakbang,
bawat yabag,
bawat usad,
ay panata sa pambansang
     pagmumulat,
humahampas ang alon
     ng pagbabalikwas
sa lawak ng sambayanang
     inaapi't hinahamak

Huwag tayong umasa sa habag;
walang saysay at inutil
ang pag-amot ng awa,
malaon nang itinuring
na tayo'y mga timawa
ng uring nagsasamantala,
pinupulbos ng gutom ang sikmura,
binubusalan ang bunganga,
binabaunan ng tingga
     ang dibdib ng lupa;
ng mga sumabog na bao ng ulo,
ng mga dugong kinulapol sa mukha,
ng mga babaing ginahasa,
ng mga manggagawang kinukuba,
ng mga magsasakang pagal na ang araro,
ng mga estudyanteng ulit-ulit inatado;
isang bigwas sa katinuan
     ng bawat pagkatao,
alipinin,
busabusin,
habambuhay gawing gago!


At dahil 'di dapat umasa sa habag,
nakakalat kaming naghahasik
ng mutya ng pagkakapit-bisig;
talisman ng pag-oorganisa
sa kanugnog na bayan,
     sityo at kaparangan
     ang talim ng mga kamulatan;
agimat sa lansangan
ang pag-aabre-siete
     sa nagmumuntik-muntikanang
     piketlayn...
hindi iniinda ang mga hambalos,
manhid na ang katawan
sa mga pasa at galos,
at kahit 'di na mabilang
ang nawala at dinukot;
hindi kami mauubos,
puta-putakting naririyan, sumusulpot
sa panahong ginigimbal ng takot,
sa sandaling pinaaasa sa wala,
sa oras na 'di malimusan ng awa!


'Pagkat habag ay 'di sapat;
bawat isa'y mag-aarmas
ng pinagsama-samang lakas,
kapangyarihang magbubuwal
sa bulok na estado,
at wawakas sa mahabang panahong
panloloko...!
'pagkat baya'y 'di na dungo!
kikilos tayong isang kolektibo,
marahas ang landas
sa pambansang pagbabago!

AMBON

Higit akong mapalad;
sa anumang ulan,
sa anumang unos,
sa anumang bagyong matatawag.
ambon lamang akong
      minsanang pumatak;
nanuot sa puyo mo
pati sa bumbunan
hanggang ikaw ay sininat;
nang di mo pansinin,
nangangaligkig kang
     tila nagliliyab na apoy
     ang lagnat;
nagdedeliryo kang 
nang mahimasmasan
ako ang kayakap!

ANIM NA TAN(G)AGA

 Tan(g)aga

pantig na pitu-pito

pilipit sa dila ko

linya na naghingalo

nabaog na tula ko!

"bishop"

sa sermon umalulong

ng dasal at orasyon

nang walang sumang-ayon

naghamong magpakulong!

"condom"

hanggang saan ang lugod

ang init ng alindog

sa makailang putok

sinasala ang tamod?

"withdrawal"

sumayaw, umindayog

sumakit pati likod

eto na at sasabog

ay saka mo hinugot!

"calendar method"

isang buwang nagtimpi

tiniis ang hirati

nang umiksi ang pisi

hanap ay kulasisi.

"vasectomy"

kinakapon na utak

tinataliang ugat

sa tikim at paglasap

pinupunggok ang sarap!"

HUWAG KANG MAG-IIWAN NG ANUMANG BAKAS SA AKING KATAWAN

At katulad ng nagdaang labanan,
ang katotohana'y sumusugat
sa mapaklang katapatan;
nang sumaksi ang gabi
sa walang habas na paglasap
ng nakalalangong halakhak;
at ang hubad na katawa'y
nagtampisaw sa lugod ng init at lamig,
nakalublob sa daiti ng pag-iisa't pagsasanib
ang mga sandaling paulit-ulit,
inulit-ulit,
hindi lamang isang saglit...

Basta't ang malinaw
batid natin ang orasyon ng pagtatampisaw,
may babalang hindi dapat talikdan
at paalaalang dapat na tandaan;
huwag na huwag kang mag-iiwan
ng anumang bakas sa aking katawan;
mula sa simpleng kurot
hanggang sa pagbaon 
ng kuko mo sa aking likod;
huwag na huwag kang maglalagay
ng anumang tatak sa aking balat,
iwasan ang pagkagat,
iwasang magbabad sa mga bahagi ko
ang malanding dila 
at maharot na labi mo;
ayaw kong magmapa ang pamumula
katulad ng pamumugto ng mga mata
ng isang kaluluwang labis na nag-aalala!

GUSTO KONG TUMULA

Gusto kong tumula;
ihiwa ang talas ng mga salita
sa pulso ng uring nagsamantala,
hayaang sumirit ang mga dugo,
humilamos sa kanilang mukha
ang sangsang ng kanilang
kawalanghiyaan;
sa uring dinuhagi
sa uring inapi
sa uring binusabos
sa uring dinayukdok
sa uring naghikahos,
o kaya'y lumaslas 
sa kanilang lalamunan;
ibaon ang talim ng mga talinghaga
sa dibdib ng mga walang kaluluwa...
hayaang mawakawak ang himaymay
ng kanilang katawan;
bawat ulos ay ganting-pait
sa kanilang kasakiman,
bawat urak ay paglalaplap
sa ginawang kasalanan...


Gusto kong tumula,
sapagkat gaano man kapurol
at padaskol-daskol ang pananalinghaga,
gaano man kapudpod
ang mga pananaludtod,
sa tulad kong nagmamaka-makata
may sasarap pa ba sa pagpatay
gamit lamang ang salita?

SA DIBDIB NG LUPA

Matagal ng nakapunla

sa dibdib ng lupa ang kaalipinan;

mga binhing nagkaugat

sa makalyong palad ng

masang naglilinang;

sa maghapong pagbubungkal,

ang pasanin ay pagkaing ihahain

sa hapag ng sambayanan;

nasa lupa ang pag-asa,

nasa lupa ang pangarap,

nasa lupa ang hininga,

ang pintig at pulso

ng kanilang paghihirap!

Masdan mo silang

nakabilad sa initan,

hindi alintana ang balat na napapaso

sa galit na araw;

kinakatas ng katanghaliang tapat

ang manipis na katawan,

tinutuyot ang mga braso't kalamnan

katulad ng pagpungos sa matayog na tubuhan

at paggapas sa malawak na palayan;

nakakipkip sa bisig

     ang pangako ng lupa,

nakapasan sa balikat

     ang reporma at paglaya!

Nasaan?

nasaan sa malawak

na asukarera't tabakalera

mayroong pantay na hatian?

Sinu-sino?

ituro mo ang mga

asyendera't asyendero

na nagbigay ng tama

at wastong pagtrato?

sa kapirasong lupa

naroon ang buhay;

nagtitiplarang katawang humahandusay

sa malawak na bukirin;

bumubulwak ang mga dugo,

sumasambulat ang mga bungo,

mga ulong gumugulong

sa tama ng punglo!

O, mga putang ina!

walang sinuman sa atin

ang may-ari nitong lupa!

tayo ay bahagi ng wastong

pagtamasa sa pantay na biyaya

nang lupang nagmamay-ari ng lahat...

nang lahat-lahat!

sa iyo...

sa akin...

ultimo sa bigas na isasaing!

Manghilakbot kayo panginoong may lupa;

walang sinasanto o dinidiyos

ang uring binubusabos;

matagal ng nakatundos

sa lupang binaog ang suhay

ng laksa-laksang pagkilos!

mangilabot kayo uring nagmalabis

sukdulan na ang aming pagtitiis,

sing dami ng butil ng pawis

sa aming katawan,

at kasing dami ng patak ng ulan

ang uusig sa kasumpa-sumpa

ninyong kahangalan!

Repormang agraryo...

parang tuyong ibinitin-bitin

sa katulad naming mga hingal-kabayo;

hindi kami tanga, hindi kami gago,

matagal nang kinukuba ang

aming gulugod ng inyong panggagantso!

hindi kami mangmang, 

at mayroon ding alam;

malaon nang nagpipigil

ang palad ko't mga bisig

sa puluhan ng itak kong

puputol sa iyong leeg!

KUNG ANG KASAL AY TULAD LAMANG NG PAGLALABA

Kung ang kasal
ay tulad lamang ng paglalaba;
matagal ko nang ibinabad
at ikinula ang ating relasyon;
hiniwalay ang puti sa de-kolor
nang hindi na humawa ang kulay
at mantsa ng makitid
nating pang-unawa,
o kaya'y i-almerol;
patigasin sa gawgaw,
padulasin sa tina,
ang nananamlay nating pagsasama
matapos ibilad sa sikat ng araw
ang relasyong dinatnan ng gabi;
papaano kasi,
kulang sa kusot
at kulang sa palo
ang ating mga pangako;
alanganing basa 
sa malamyang piga
ang katuparan ng binitiwang sumpa.
At kung ang kasal
at tulad lamang ng paglalaba;
kasamang itambak 
sa gabundok na labada
ang barong-pangkasal
at ang traje de boda.

AT ANG KATULAD MO...

at ang katulad mo'y
talinhaga sa tula ng gabi;
matamang minasdan
ang 'yung kaakuhan
at dinuro ang nagitla
kong kaluluwa;
at ng ikaw ay mangusap
nagsumidhi ang taludtod
ng pantasya,
sa gitna ng tingarong
realidad;
kumakapit,
bumabaon,
kumakagat,
ang pangil ng iyong
panulat...

BARIKADA NG MGA BITUKA

'sim pakla't 'sing asim
ng bubot ng indian mango
ang gutom na nalikha
sa hilab ng aking sintido

kalayaan,
ang sigaw ng kamalayan
rebolusyon,
ang dikta ng aking tiyan

papaano maiibsan
ang sanlaksang paghihirap
sa litanya at orasyon
ng kabag ko at bagabag?
inutil na ang comfort room
kung wala ng maitae
ang sikmurang laging gutom,
puro hangin ang laman
lunok-laway ang panawid
sa sikmurang kumakalam;
bakit 'di na lang karnehin
ang pusang napisak
sa sagasa ng trak?
masarap 'tong adobohin
nang sa gayu'y may makain,
lagi na lamang bang
magdidildil ng asin?

isang kahig, isang tuka,
isang tuka, puro awa,
iniluha'y puro awa
ang kinita'y puro luha;
kalansing ng barya
sa limusang lata,
isinanlang kaluluwa
por kilong ligaya!

kahirapa'y inukit
ng kasaysayan!

lapis na walang tasa
bolpen na walang tinta
'sim pula ng gumamela
ang pagtanaw sa pag-asa,
'sing lapot ng dugo
ang pakikibaka
sa barikadang nakahantad
sa Hacienda Luisita,
masaker sa Mendiola
rali sa kalsada
abre siete bawat bisig
kontra poder at sistema.

ang api ay hindi laging api,
kahit tanungin mo
ang mga batang kalye
sa kanila'y may langit din
ang pagsinghot nitong ragbi;
manhid ang isip
manhid ang tiyan
sikmurang kumakalam
walang matinong kaisipan
sa masang binaliw ng kahirapan
masa ang lilikha ng sariling
kasaysayan!