UBAN

"Papunta ka pa lang, pabalik na ako!"  -  matandang kasabihan


Naroon ka't sapu-sapo
ang iyong baba,
nakatanghod sa ragasa ng wala
nang walang lamang kalsada,
'di malirip ng paningin
ang nakapakong kawalan
nang walang marinig na harutan
ng mga batang nagpapanakbuhan;
at wala ring maulinig
na sala-salabid na parinig
ng mga aleng makakati ang bibig.


Maya-maya'y kumahol ang aso,
nagitla ang pusang nagpapasuso;
kumaripas nang pagtakbo
simbilis nang paglipas
     ng bawat segudo;
ilang libong minuto ba
ang animnapung taon?
bawat gatla sa mukha mo'y
milya-milyang hakbang
     ng pagtawid at pagtahak;
mabibigat ang pasaning
mga nunal sa balikat
na minsang lumabusaw
     sa patda mong utak;
ngunit 'di mo hinabol
ang kamay ng oras,
hindi ka man lang nagmadali,
hindi ka man lang nag-atubili,
nanatili kang kalmado
     katulad ng dagat,
at kahit dinaluhong
     ng haplit ng habagat
ang paglasap sa pait
     ng datnan ng alat
ay patikim sa tamis
     ng munti mong pangarap.


Ilang libong segundo ba
     ang animnapung taon?
balumbon ng ulap
    ang maalong uban
na tumatakip 
     sa papalubog na araw;
sumusungaw sa ngiti
     ang kapayapaan,
sa tahimik na pintig ng puso
at kalmadong liksi ng katawan,
yakap mo ang katatagan;
hindi alintana ang
     nuot ng kirot
sa litid mo't mga tuhod,
walang tigib-halumigmig
     ang wagas mong pag-ibig;
walang pagkakait,
laging handa sa pasakit,
binibigkis ng pagtitiis
     ang labis na hinanakit;
sa gumiray na pagsasama,
sa dumupok na pag-asa.

At ngayon,
larawan ka ng kapanatagan,
animnapung taong singkad
ang hulas at bulas
     ng iyong buhay;
"kakaway kang bumabalik
     habang kami'y paparoon,"
hindi ka man masalubong,
dakila mong alaala
     ang sa ami'y ipabaon.




                        

PAGTANGGAP

Pinaslang ng paghihintay
ang pananabik;
nang kumislot sa sulok 
nitong dibdib ang kaba kong
hindi ka na magbabalik,
kaluluwa ay sinaklot
nitong pamimintig,
unti-unting naliligis,
     napapaknit
ang damdaming
     natuyo na't
     naglalangib!


Kumakatas sa utak ko
ang siphayo at pangamba;
nagmamadali ang mga
alalahaning tumutungkab
sa lapida ng mga alaala;
bangungot 
     ng mga pagpaslang,
 palahaw
     ng mga kinakatay
     at ginigilitan,
 singhap
     ng mga nilulunod
     at ibinabaon ng buhay,
 puring winawakawak,
 susong nilalaplap,
 titing pinipitpit
     at kinukuryenteng bayag!
sa hinlog ng katauhan
     ay nagkukumahog
ang sundot ng usig
     at matinding takot.


Ayaw kong tanggapin
ang maari mong kasapitan,
ayaw kong mabulid
sa punglo ang dalisay mong
     mga pangako,
ayaw kong busalan ng tingga
ang payak mong kataga,
ang tapat mong salita
at wagas mong sumpa,
ayaw kong humugot
      ng buntong-hininga,
ayaw kong bumagsak
     ang mga balikat;
manlupaypay,
maglupasay,
mawalan ng saysay
     ang yapos ng pamamaalam,
sapagkat,
ayaw ko!
ayaw kong umukilkil
sa sintido't pagkatao
ang walang katumbas 
     na panghihinayang!


Ngunit,
katulad ng mga bulaklak
humahalimuyak ang pamumukadkad
     ng pagtanggap;
may hikayat ang pag-asa
     sa dugong ititigis;
namaalam ka ma't
     tuluyang umalis
sugatan ang diwa
     na handang magtiis,
namaalam ka ma't
     hindi na bumalik
dakila ang buhay
     na handang ibuwis;
sapagkat,
nasa isip ang pagtanggap
na ang puso'y hindi sagwil
sa sugpungan ng ating
     pangarap!
maluwag nating yayakapin
ang anyaya ng kamatayan
at hagkan ang kalayaan
     sa bukang-liwayway!


 

OYAYI NG DIGMAAN

Kilapsaw ng dugo
ang sulyap - pananong
ng kawalang malay;
likhang kamuwangan
sa tingga at balang
nagsilbing kanlungan,
halabas sa isip
pilat sa gunitang
musmos - katandaan,
ang buntong-hininga
sa nag-agaw buhay
sa mga labanan...

Ang agunyas
ay tulad din ng oyayi;
sanggol na pinaghele't
pinasuso sa tingga at basyo,
bendita-pulbura 
ang ipinangbinyag
sa walang muwang 
na mga niño,
lamping ikinumot
ay malansang amoy
ng natuyong dugo;
natungkab na bungo'y
pamato't panabla
sa nalikhang mundo!

Anong kapalaran
ang naghihintay
sa ugoy ng duyan?
mga anak ng digmaan
ikaw ay pinaghele
upang maging mandirigma!
nalikha ka upang lumikha!
magwasak upang bumuo,
tuklasin ang mundo at baguhin,
sapagkat 
sa dugo mo'y
pumipintig, tumitining
lagablab-dalisay
ng isang mithiin;

Bawat bahaw na uha mo'y
kinakanlong ng digmaan
tumutulig ang pag-impit
ng duguan at sugatan,
pamatay-palahaw
ang mabunying bukas
ng 'yong kapalaran...
panuob-kamanyang
ang pananagumpay
sa  mga labanan!
hanggang nakasanla
ang laya mo't dangal
ng 'yong kamusmusan,
may digmaang bayan
na panugon-dasal
sa 'yong katubusan!

Bawat buhay na nalagas
may kapalit, may katumbas;
bawat buhay na nautas
may nalikha't iaanak;
bawat dugong dumadanak
at sa lupa'y tumitigmak
mga sanggol ay sususo
sa talim ng bawat tabak!
at ang sugat na natamo
sa maagang pagkamulat
kalayaa'y iguguhit
sa kuyom na mga palad!

Maglilihi ang panahon,
magniniig dugo't pawis
sa paglayang nilalayon;
sa sinapupunan ng kahirapan
mga bagong mandirigma'y
iluluwal, isisilang;
kamangmanga'y babakahin
sa pusod ng kamulatan
halukipkip ang pag-asang
isinumpa sa inunan
ang panatang makidigma
sa ngalan ng kalayaan...!


Ang larangan ng digmaan
ay larangan ng paglaya,
ang hangarin na lumaya'y
may tungkuling makidigma;
ang buhay man ay mautas
may buhay ding ipupunla
dinilig ng luha't dugong
simpula ng pagdakila
sa lunggati ng tagumpay
ng sugatang mandirigma!


Sa oyayi ng digmaan
ay wala nang mahihimbing;
walang hindi babalikwas
walang hindi magigising,
kapag baya'y dinapurak
at ang laya'y sinisiil,
tanikala'y malalagot
sa uha ng bawat supling


at ang hele ng digmaa'y
aawiting buong giting
awit itong maghahatid
sa libing ng mapaniil!,

UNANG PUTOK

Huwag kang matatakot!
pakalmahin ang puso
     at katawan;
payapain ang isipan,
huwag kang padadala
sa paghangos ng damdamin;
ipikit ang mga mata,
huminga
at magbuga ng hangin;
salatin sa dibdib
     ang tingarong salamisim
sa layaw at ulayaw
     at sandali ng pag-angkin;
sa ganito'y 
     walang puwang 
     ang mabitin...

Maano bang
     hawakan ang kaba,
ituon ang isip
sa layon ng pakikibaka!
manalig sa kargada,
higpitan ang hawak sa sandata,
ikasa...
itutok sa katawang
     bubulagta,
sipatin ang dibdib
     o ang bao ng ulo,
ipunin ang lakas
     sa buo mong pagkatao;
at kung handa ka na'y
buong giliw kalabitin
     ang gatilyo;
aalingawngaw ang putok!
ng punglong bumaon
     sa puso!
ng balang bumutas
     sa bungo!


ngunit ang tandaan,
ito'y unang putok pa lang!
kaya't huwag kakabahan,
ang takot ay tanggalin 
     sa isipan,
sapagkat...
sino ang aasahan?
sino ang kakapitan
ng masang dapat
     paglingkuran?
tayo'y mga mandirigma,
unang putok ang hudyat
     ng paglaya!
hayaang kumawala 
     ang pag-aalimpuyos,
hayaang sumambulat
      ang igting ng pagsabog,
hayaang maghumindig
    ang galit sa mga ugat,
sapagkat,
sa oras ng pagtutuos
matitikman nila 
     ang hapdi at bagsik
     ng ating unang ulos!

'PAGKAT MASA ANG NAGTAKDA

Katulad ng tigatik ng ulan
marahas ang landas
sa tuwid na daan;
bumabaon sa balat
hanggang sa kalamnan
ang talim ng bawat patak;
sumisigid hanggang ugat,
dumadaloy hanggang utak
ang sambulat ng alimpuyos
     at paglalagablab!

Marahas ang landas
     sa pagtutuwid;
katulad ng pagliliyab
     ng mga talahib
ang sidhi at alab
     ng namuong galit,
marahas itong katulad
ng pagsabog ng bulkan,
iniipon sa kaibuturan
ang tining ng ganting-kalupitan
sa ragasang maghahawan
     nitong imbing kabuktutan.

marahas ang kumpas
ng paghihimagsik,
pinag-isang lakas ang uunat
sa katwirang malaon ng pinilipit,
guguho ang bantayog
     ng mga baluktot,
kikitilin ang mga balakyot,
uusigin kahit saan magsuot
     ang maraming naging asal-hayop,
lalamunin ng takot 
     ang mga salanggapang,
lilipulin ang mga anay at bukbok
     ng lipunan,
'pagkat masong dadagundong
     ang sigaw ng katarungan,
'pagkat karit na matalim
     ang haplit ng kahatulan!

marahas ang talunton
     ng pakikidigma!
'pagkat masa ang nagtakda;
inutil ang mga habag pati awa,
walang dasal na didinggin,
mapipipi ang mga panalangin,
langit-lupa ay papupulahin
     ng dugong sumisirit
     sa ginilit na lalamunan
     at inurakang katawan...
'pagkat masa ang nagtakda;
marahas,
madugo,
ang daan sa paglaya!

'PAGKAT HABAG AY 'DI SAPAT

Sapagkat 'di sapat ang habag,
hindi prusisyon ang paglalagalag
sa pusod ng kalungsuran
     at kabundukan;
bawat hakbang,
bawat yabag,
bawat usad,
ay panata sa pambansang
     pagmumulat,
humahampas ang alon
     ng pagbabalikwas
sa lawak ng sambayanang
     inaapi't hinahamak

Huwag tayong umasa sa habag;
walang saysay at inutil
ang pag-amot ng awa,
malaon nang itinuring
na tayo'y mga timawa
ng uring nagsasamantala,
pinupulbos ng gutom ang sikmura,
binubusalan ang bunganga,
binabaunan ng tingga
     ang dibdib ng lupa;
ng mga sumabog na bao ng ulo,
ng mga dugong kinulapol sa mukha,
ng mga babaing ginahasa,
ng mga manggagawang kinukuba,
ng mga magsasakang pagal na ang araro,
ng mga estudyanteng ulit-ulit inatado;
isang bigwas sa katinuan
     ng bawat pagkatao,
alipinin,
busabusin,
habambuhay gawing gago!


At dahil 'di dapat umasa sa habag,
nakakalat kaming naghahasik
ng mutya ng pagkakapit-bisig;
talisman ng pag-oorganisa
sa kanugnog na bayan,
     sityo at kaparangan
     ang talim ng mga kamulatan;
agimat sa lansangan
ang pag-aabre-siete
     sa nagmumuntik-muntikanang
     piketlayn...
hindi iniinda ang mga hambalos,
manhid na ang katawan
sa mga pasa at galos,
at kahit 'di na mabilang
ang nawala at dinukot;
hindi kami mauubos,
puta-putakting naririyan, sumusulpot
sa panahong ginigimbal ng takot,
sa sandaling pinaaasa sa wala,
sa oras na 'di malimusan ng awa!


'Pagkat habag ay 'di sapat;
bawat isa'y mag-aarmas
ng pinagsama-samang lakas,
kapangyarihang magbubuwal
sa bulok na estado,
at wawakas sa mahabang panahong
panloloko...!
'pagkat baya'y 'di na dungo!
kikilos tayong isang kolektibo,
marahas ang landas
sa pambansang pagbabago!

AMBON

Higit akong mapalad;
sa anumang ulan,
sa anumang unos,
sa anumang bagyong matatawag.
ambon lamang akong
      minsanang pumatak;
nanuot sa puyo mo
pati sa bumbunan
hanggang ikaw ay sininat;
nang di mo pansinin,
nangangaligkig kang
     tila nagliliyab na apoy
     ang lagnat;
nagdedeliryo kang 
nang mahimasmasan
ako ang kayakap!